جان آپدايك نويسنده آمريكايي يكي از موثرترين و شاخص‌ترين چهره‌هاي ادبيات معاصر جهان در شيلينگتون پنسيلوانيا و در سال 1932 به دنيا آمد. در دانشگاه‌هاي آكسفورد و هاروارد در رشته‌هاي هنرهاي زيبا و طراحي تحصيل كرد و آن زمان كه در آستانه سي‌سالگي قرارگرفت و به دنبال شغلي مناسب بود به عنوان نويسنده  در مجله ادبي نيويوركر شروع به نوشتن كرد. اگر چه آپدايك نويسندگي براي نشريات و مجلات ادبي دهه پنجاه ميلادي را خيلي زود كنار گذاشت و خانه‌نشين شد اما در همين سال‌ها بزرگترين تصميم زندگي‌ش را گرفت و نوشتن را به عنوان حرفه‌ايي تمام‌وقت برگزيد. تلاش و پشتكار او در نوشتن و خلق آثار ادبي در ژانرهاي مختلف ادبي چون رمان، نمايشنامه، داستان كوتاه، شعر، نقد، كتاب كودك و ... موجب شد تا نام وي بارها در ليست نهايي برندگان جايزه پوليتزر  قرار بگيرد و دو بار اين جايزه را در سال‌هاي 1982 و 1991 از آن خود كند و بالغ بر سي‌ جايزه ادبي معتبر بين‌المللي چون جايزه كتاب سال امريكا، جايزه ادبي اوهنري، جايزه ادبي منتقدان آمريكا و ... را در كارنامه ادبي‌اش به ثبت برساند.

اگر چه آپدايك در جهان به نويسنده‌اي همه‌فن حريف معروف است اما عمده شهرتش را مديون خلق آثار ادبي‌اش است. از اين نويسنده آمريكايي تا پيش از مرگش بالغ بر پنجاه عنوان كتاب در قالب رمان، داستان، شعر، شرح‌حال و ... منتشر شده كه معروف‌ترين آنها سري رمان‌هاي «خرگوش» است.

 نوجواني و شورخواندن

جان آپدايك 18 مارس 1932 از پدر و مادري تحصيل‌كرده متولد شد. دوران كودكي را در كنار پدر بزرگ و مادر بزرگش در مزرعه‌ايي نزديك به پلاويل در چندكيلومتري شيلينگتون گذراند شهري كه از ديدگاه او يكي از زيباترين شهرهاي دنيا با چشم‌انداز‌هاي فراموش نشدني محسوب مي‌شد.

او تنها فرزند خانواده بود و همين امر موجب مي‌شد تا توجه تك‌تك اعضاي خانواده معطوف به او باشد. نوجواني آپدايك تحت تاثير گرايشات پدر و مادرش به مطالعه آثار ادبي، كتاب مقدس، روزنامه‌ها و مرور كتاب‌هاي مختلفي مثل رمان‌هاي پليسي، داستان‌هاي علمي-تخيلي از نويسندگاني مثل آگاتا كريستي،  الري كوئين و استنلي گاردنر گذشت.

او در كنار مطالعه اين رمان‌ها به خواندن داستان‌هاي طنز و كتاب‌هاي كميك استريپ علاقه ويژه داشت بعدها همين اشتياق او به كميك‌استريپ‌ها موجب شد تا به هنگام ورود به دانشگاه رشته طراحي را براي ادامه تحصيل انتخاب كند. علاقه آپدايك در اين دوران به مطالعه هدفمند آثار نويسندگاني مثل تريز، بنچلي و پي‌وايت موجب شد تا آثار او رنگ‌ و بويي از طنز را به همراه داشته باشند.

به هرحال نوجواني آپدايك در حالي در  مزرعه پدربزرگ سپري شد كه او عصرهايش را لميده بر كاناپه قديمي خانه پدربزرگ به مطالعه مي‌گذراند و آجيل‌هاي خوشمزه مادربزرگ را چاشني ساعت‌ها مطالعه آثار مختلف ادبي و غير ادبي مي‌كرد.

جواني و شور نوشتن

 آپدايك در دومين دهه از زندگي‌ش نوشتن را با سرودن شعر و ترانه، مقاله و متون غيرادبي آغاز كرد.  او اشعار و ترانه‌هايش را گه‌گاه به نشريات و بنگاه‌هاي خبري مي‌فروخت و از اين راه درآمدي بدست مي‌آورد كه در مقايسه با مخارج آن روز مناسب حالش نبود.

 اما مطالعه ادبيات داستاني و علاقه به آثار شاخص برخي از نويسندگان صاحب‌نام توجه آپدايك را به نوشتن داستان و دنياي اسرارآميز آن جلب كرد.

آپدايك با ترس و لرز قلم بدست گرفت تا داستان‌نويسي را به عنوان اصلي‌ترين دلمشغولي‌اش دنبال كند. او در سال‌هاي جواني بارها اعتراف كرد كه مي‌داند در اين مسير ممكن است شكست بخورد و نبايد خيلي زود منظر موفقيت باشد چرا كه بارها تلخي شكست را درباره آثار منتشر نشده مادرش حس كرده بود. از اين رو آپدايك در فرصتي چند ساله كه به خود مي‌دهد با خود عهد مي‌بندد كه اگر در فرصت سه‌چهار سال نتوانست اثري را منتشر كند از دنياي نوشتن فاصله بگيرد. اما وقتي فرصتش به سر آمد آپدايك نه‌تنها تعداد زيادي از اثارش را تا آن روز منتشر كرده بود بلكه مخاطبان بسياري را مجذوب و شيفته خود كرده بود.

پس از اقبال بي‌سابقه اپدايك در ميان خوانندگان و برتري‌اش نسبت به ديگر نويسندگان معاصر وي، موجب شد تا آثار ديگر آپدايك چون مقالات، يادداشت ها و نقدهاي ادبي وي نيز كه در نشريات مختلف به ويژه نيويوركر قلمي مي‌شد مورد توجه قرار بگيرد و آپدايك در مدت كوتاهي به يكي از چهره‌هاي شاخص در حوزه نقد و مقاله‌نويسي نيز تبديل شود.

آپدايك و خرگوش‌هايش

 علاقه آپدايك به خلق شخصيت‌هاي فانتزي در آثارش موجب شد تا بعد از رمان «خرگوش بدو» و استقبال بي‌نظير از اين اثر، مجموعه 4گانه خرگوش به قلم وي منتشر شود.  4گانه‌اي كه جان اپدايك شهرتش را به نوشتن آن مديون است.«خرگوش بدو» ، «خرگوش برگرد» ، «خرگوش پولدار است» و« خرگوش در آرامش» كه در سال‌هاي مختلف زندگي آپدايك به رشته تحرير در آمدند از جمله شاخص‌ترين آثار اين نويسنده محسوب مي‌شوند كه دو بار جايزه معتبر و ارزشمند پوليتزر را نصيب وي كردند.

شخصيت مركزي اين مجموعه 4گانه شخصيتي به نام «هري انگسترام» است كه با ماجراهايي كه در اين مجموعه داستاني پشت سر مي‌گذارد دورن‌مايه‌هايي چون بورژوازي، خيانت، عشق، جنگ، فساد، زوال  و .... را در كشور آمريكا به نقد و چالش مي‌كشد.

«قنطورس» 1963، « جفت» 1968، «با من ازدواج كن» 1977، «گرترود و كلاديوس»2000، «دهكده» 2004 و «تروريست» نيز  از جمله معروف‌ترين و پرفروش‌ترين رمان‌ها آپدايك است كه تا پيش از مرگش منتشر شده‌اند.

«تروريست» آخرين اثر جان آپدايك كه سال‌جاري منتشر و روانه بازار ادبي جهان شد يكي دو هفته پس از انتشارش آنچنان با استقبال كم‌نظيري همراه بود كه اظهارنظر بسياري از كارشناسان و منتقدان ادبي را با خود به همراه داشت.

 انتخاب سوژه تروريسم  در دنياي امروز كه اين مسئله دلمشغولي بزرگ بسياري از كشورهاست و پرداخت مناسب آن موجب شد تا اين اثر به عنوان يكي از پرفروش‌ترين كتاب‌ها در كشورهاي آمريكايي و اروپايي مطرح شود. آپدايك در آخرين مصاحبه‌اش درباره اين كتاب مي‌گويد. مقوله تروريسم دلمشغولي اصلي همه ماست كه تبديل به يك تهديد شده است ، تهديدي كه هر لحظه بر زندگي مان سايه انداخته است . صفحات روزنامه ها پر است از خبرهاي ريز و درشتي كه به اين ماجراها اختصاص دارد بنابراين ترديدي نكردم و بدون پنهانكاري مي‌گويم كه سوژه اصلي رمانم را از ا خبار روزنامه‌ها و واقعيت وام گرفته‌ام.  

 آپدايك و سياست

 آپدايك مهمترين نويسنده معاصر آمريكا، پيش از مرگش در روز 27 ژانويه 2009، در جريان انتخابات رياست جمهوري آمريكا حمايت و پشتيباني خود را از نامزدي «باراك اوباما» رسما طي يك سخنراني اعلام كرد.او در حالي «اوباما» را به عنوان نامزد برتر و موردقبول خود اعلام كرد كه هر دو نامزد انتخابات رياست جمهوري آمريكا از آپدايك به عنوان نويسنده محبوب خود ياد كرده‌ بودند و آثار او را از جمله بهترين و شايسته‌ترين اثار ادبي آمريكا معرفي كرده‌بودند.

 آپدايك در سخنراني‌هايش بارها اعلام كرد كه اوباما قطعا مي‌تواند كشور خرابي مثل آمريكا را نجات دهد و او هرگز نمي‌تواند مرد ديگري را در جايگاه او و مناسب حال آمريكا ببيند. او در ماه‌هاي پاياني عمرش مواضع تندي را در مقابل سياست‌هاي آمريكا پيش گرفت كه موجب حيرت بسياري از منتقدان شد.

آپدايك همچنين درباره صفات مثبتي كه «مك كين» درباره آثار و رمان‌هايش گفته بود به رسانه‌هاي غربي اعلام كرد كه به نظر من مك‌كين در عمرش اصلا كتابي نخوانده است. چرا كه افراد كتاب‌خوان و خوانندگان واقعي ادبيات عموما افرادي صبور و پرحوصله هستند و اين مسئله از نكاتي است كه در شخصيت «مك كين» ديده نمي‌شود.

  اين مطلب در روزنامه همشهري12 ارديبهشت منتشر شد

اگر در اين سه‌چهار روز گذرتان به نمايشگاه مطبوعات افتاده باشد، قطعا به فراخور و وسعت ديدتان چرايي‌هاي بسيار براي اين سوال پيدا كرده‌ايد كه چرا اين نمايشگاه آن طور كه بايد در ارائه خدمات به مخاطبان خود موفق نيست و  همانند نمايشگاه‌هايي كه پيش از اين (مقصود قبل از جداسازي نمايشگاه مطبوعات از نمايشگاه كتاب است) برگزار شده آن طور كه بايد چنگي به دل نمي‌زند.

اگر چه حضور يك‌جاي خبرگزاري‌ها و نشريات داخلي و خارجي در يك سالن نسبت به سالن‌هاي متعدد نمايشگاه چهاردهم و نمايشگاه‌هاي پيش از آن  كه خودي را از غيرخودي جدا كرده بودند يكي از امتياز‌هاي  نمايشگاه پانزدهم به شمار مي‌رود، اما اشكالات و ضعف‌هاي زيادي در شيوه برپايي و  چيدمان و ترتيب قرار گرفتن نشريات تخصصي و غيرتخصصي، برپايي نشست‌ها و برنامه‌هاي جانبي، حضور ميهمانان، ارائه خدمات و سرويس‌‌دهي لازم از قبيل تلفن، اينترنت وايرلس، موادغذايي و ... وجود داشته و دارد.

 در پانزدهمين نمايشگاه بين‌المللي مطبوعات چيدمان و ترتيب قرار گرفتن غرفه‌ها، روزنامه ها و نشريات آن طور كه بايد با نظم و اصول خاصي صورت نگرفته است. در نگاه اول عليرغم اين مطلب كه اعلام شده است نشريات بر اساس حروف الفبا تقسيم‌ و غرفه‌بندي‌شده‌اند، خواهيد ديد كه آن طور كه بايد  اين مسئله مورد توجه قرار نگرفته و اين طور به نظر مي‌آيد كه مطبوعات دولتي به ويژه نورچشمي‌ها (كيهان، فارس، ايران و ...) در تخصيص جايگاه غرفه‌ها بيشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند . به عنوان مثال براي هر بيننده و شنونده عاقل و بالغي واضح است كه نام دو روزنامه كارگزاران و كيهان كه  هر دو با حرف «كاف» شروع مي‌شوند و اگر بنا به رعايت ترتيب و الفبا بود مي‌بايست كارگزاران و كيهان در يك راستا و چه بسا كارگزاران پيش‌تر از كيهان در جدول تقسيم‌بندي‌ها قرار بگيرد. اما آن طور كه در تقسيم‌بندي‌ها شاهديم نه تنها رعايت حروف الفبا در اين چيدمان ( در تمامي بخش‌هاي ادبي، هنري، اجتماعي و ...) صورت نگرفته ، بلكه مشخص نيست بر اساس چه نگاهي روزنامه‌هايي چون كارگزاران، اعتمادملي، اعتماد و ... در كنج راهرو‌ايي در گوشه‌ايي از سالن  جاي گرفته‌اند و روزنامه كيهان چون نگين درخشان در بهترين جايگاه شبستان مستقر شده است.

 دومين نكته اختصاص فضاي نامناسب و پرت به مطبوعات تخصصي است كه موجب شده محل قرار گرفتن اين دست از مطبوعات به تبعيدگاهي براي آنان بدل شود كه هزارتوهاي آن گه گاه و از روي ناچاري گمشده‌اي را كه در انتخاب مسير دچار خطا شده و به بيراهه رفته به آنجا مي‌كشاند.

 راهروهاي تو در توي اين بخش از نمايشگاه و عدم اطلاع رساني مناسب و ارائه تابلوها و راهنمايي‌ لازم براي رسيدن  به نشريات تخصصي از جمله مشكلاتي است كه   مخاطبان اندك نشريات تخصصي را سردرگم، خسته و بي‌حوصله مي‌كند. شايد بهتر بود مسئولين و مديران تنظيم و تقسيم غرفه‌ها به فراخور جايگاه و اهميت نشريات تخصصي در جامعه مطبوعاتي فضايي مناسب‌ و شايسته اين گروه در اختيار آنان قرار مي‌دادند و به طريقي برنامه‌ريزي مي‌كردند تا اين گروه از نشريات به نوعي در معرض ديد مخاطبان قرار گيرند تا گروه‌هاي مخلتفي از مردم بتوانند به اين نشريات دسترسي داشته باشند و حداقل با نام و موضوع آنها آشنا شوند.

سومين نكته كه شايد يكي از مهمترين ضعف‌هاي پانزدهمين نمايشگاه مطبوعات باشد  عدم برگزاري برنامه‌ها و نشست‌هاي انتقادي، سخنراني‌ها، كلاس‌هاي آموزشي، جلسات ديد و بازديد اساتيد روزنامه‌نگاري و رسانه با دانشجويان و خبرنگاران  و ...  به صورت مناسب است . برگزاي اين دست مراسم است كه موجب جذب مخاطب بيشتر به نمايشگاه و بالا بردن سطح معلومات و دانش آنها و حرفه‌ايي تر شدن برگزاري اين نمايشگاه  مي‌شود.

 در اين دوره از نمايشگاه بين‌المللي مطبوعات معلوم نيست به چه دليل – عدم برنامه‌ريزي دقيق مسولان؛ سبك انگاشتن اين دست برنامه‌ها و ضرورت برگزاري آنها در چنين نمايشگاه‌هايي؛ كمبود فضا كه بعيدترين دليل به نظر مي‌آيد و ... – اين امر مهم نه تنها مورد توجه قرار نگرفته بلكه روند برگزاري نمايشگاه نشان مي‌دهد كه اين مسئله  آگاهانه‌ ناديده گرفته شده و به حاشيه رفته است.

مگر نه اين است كه مخاطب به هر حال روزنامه و نشريه و هر قسم جريده را به محض اراده از كيوسك‌ها و يا دفاتر اين جرايد تهيه خواهد كرد، پس ضرورت برپايي چنين نمايشگاه‌هايي با اين حساب و با اين شيوه مديريتي رسما منتفي مي‌شود. چرا كه اگر بنا باشد همين اقليت مخاطب روزنامه‌خوان به نمايشگاه‌ بيايد و تنها در صدد تهيه روزنامه يا نشريه دلخواهش باشد كه وقتش را از دست داده و احتمالا به واسطه سردي و سوز سالن نمايشگاه  دكتر لازم مي‌شود.

 سردي سالن نمايشگاه از يك طرف، سردي عدم حضور مخاطب -كه شايد دليل عمده‌اش عدم اطلاع‌رساني دقيق و متناسب باشد -را بايد به جاي خالي مخاطبان شهرستاني اضافه كرد كه بسياري از آنها شرايط و امكانات سفر چندين باره در طول سال را براي شركت و حضور به صورت جداگانه در نمايشگاه مطبوعات و كتاب  ندارند.  در نظر بگيريد كه شرايط و امكانات هم داشته باشند با برگزاري چنين نمايشگاهي مي‌بايست به چه انگيزه‌ايي شوق حضور در آن را پيدا كنند و به كدام يك از ويژگي‌ها و حسن‌هاي اين نمايشگاه و بركاتش دلخوش باشند.

 به هر حال با مرور اين مشكلات كه تنها بخشي از مشكلات و مصائب پانزدهمين نمايشگاه مطبوعات است بايد گفت كه اين شيوه برگزاري نمايشگاه مطبوعات با اين ديدگاه نه تنها موجب حل مشكلات و معضلات پيش‌روي اصحاب رسانه و قلم را فراهم نمي‌سازد بلكه خود  همانند آواري بر ساير مصائب جامعه مطبوعاتي كشورمان هوار مي‌شود.

«تاملات دودی یا همان وصف العیش نصف العیش» را به قلم یاسر هدایتی بخوانید تا بلکم رستگار شوید!

جايزه ادبي والس اولين دوره خود را آذرماه سال 82 و با موضوع داستان كوتاه با داوري مديا كاشيگر، حجت بداغي و عليرضا بهنام و نقد و بررسي هفتاد اثر آغاز كرد و در دومين و سومين دوره برگزاري خود به ژانرهايي  چون نقدادبي و شعر پرداخت و  با بررسي 54 اثر در حوزه نقدادبي و 375 اثر در حوزه شعر منتخبان خود را اعلام و معرفي كرد.  جايزه ادبي والس امسال در چهارمين دوره خود با اعلام فراخواني از سوي دبيرخانه اين جشنواره، از نويسندگان دعوت كرده است تا رمان‌هاي فارسي منتشر نشده خود را در اين دوره از جايزه ادبي‌اش شركت دهند.  

جايزه ادبي والس در اين دوره قصد دارد رمان‌هاي نويسندگان ايراني، افغاني، تاجيكي و ... را كه به زبان فارسي نوشته شده ‌ و تا امروز  به صورت رسمي و غيررسمي به شكل كتاب چه در ايران و چه در خارج از كشور منتشر نشده است را مورد نقد و بررسي قرار دهد و از ميان آنها برگزيدگاني را به جامعه ادبي كشور معرفي كند.

از اين رو به نظر مي‌رسد اين جايزه با دعوت از نويسندگاني كه آثارشان به دلايل مختلف و به انگيزه‌هاي مختف امكان چاپ و معرفي به جامعه ادبي و ادب‌دوستان  را پيدا نكرده است، حركتي ارزشمند و تامل برانگيز است، چرا كه بسيار مي‌بينيم كه افرادي به دلايل گوناگون، به دليل داشتن مشكلاتي از قبيل چاپ و نشر كتاب، پيدا كردن ناشر، توزيع  تا مميزي و صدور مجوز نشر و ... نمي‌توانند آثار خود را آن طور كه بايسته و شايسته است در معرض ديد و نقد جامعه ادبي كشور قرار دهند. به اين جهت برگزاري  جايزه ادبي والس اگر نتواند مشكلات پيش روي اين گروه را از سر راه بردارد، قطعا دريچه‌اي را براي برقراري ارتباط اين افراد با جامعه ادبي كشور  و شناسايي استعداد‌ها و توانايي‌هايي گروهي كه شايد به ناحق، خودشان و اثرشان، ناديده گرفته شده‌اند، بگشايد.

از اين رو نگاه برگزار كنندگان اين جايزه به اين ژانر ادبي ستودني است چرا كه اين گروه اعتبار و هويت اثر ادبي را وابسته به انتشار اثر در قالب كتاب نمي‌دانند و  با برگزاري جايزه‌اي با چنين رويكردي به نوعي اعتراض خود را نسبت به وضعيت نامناسب حاكم بر ادبيات ايران و مشكلاتي كه پيش روي نويسنده و اثرش قرار دارد، اعلام و مطرح كرده‌اند.

در دوره‌هاي قبلي اين جايزه نيز،  به ويژه دومين دوره برگزاري آن، حركت‌هاي جريان‌سازي در عرصه نقدادبي كشور صورت گرفت. در اين دوره از جايزه والس  به جهت كم‌مايه بودن وضعيت نقدادبي در ادبيات كشورمان چه به لحاظ تئوري‌ و نظريه‌‌هاي ادبي و چه به لحاظ جايگاه نقدادبي در ميان نويسندگان و منتقدان ، حركت‌ قابل تاملي از طرف برگزار كنندگان جوان اين جايزه انجام شد و براي اولين بار جايزه‌ايي مستقل براي ژانر نقدادبي در كشور برگزار شد و نقدادبي از حاشيه برگزاري مراسم ادبي به متن آن كشيده شد.  

و اما نقد و بررسي رمان‌هاي منتشر نشده از سوي جايزه ادبي والس در چهارمين دوره برگزاري اين جايزه، كه رمان‌ها و آثار منتشر شده در فضاي اينترنت را نيز شامل مي‌شود علاوه بر شناسايي و معرفي استعدادهاي ادبي كشور،  موجب مي‌شود تا زاويه ديد ديگرگونه‌اي به جريان ادبي الكترونيكي كه در فضاي وبلاگ‌ها و سايت‌هاي ادبي در جريان است، داشته باشيم و  رمان، داستان و ... را در شكلي جداي از فرمت كاغذ و متن  جست و جو كنيم و جنس ادبي وبلاگ و يا وبلاگ نويسي را در توليد محصولات ادبي جدي تر بگيريم.

چرا كه اين قالب ادبي به نوعي موجبات دسترسي راحت و ارزان‌تر را به كتاب و محصولات ادبي- فرهنگي فراهم آورده و به نوعي آزادي عمل بيشتري را در اين مورد به افراد علاقمند به اين حوزه مي‌دهد.

از طرفي برگزاري چنين جايزه ادبي و توجه به آثار منتشر شده در فضاي مجازي علاوه بر اينكه به نوعي نويسندگان به ويژه افرادي را كه آثارشان به دلايلي چون مميزي‌هاي اداره مميزي كتاب يا مشكلاتي از اين قبيل گرفتار عدم صدور مجوز چاپ و ... كرده، مورد حمايت خود قرار مي‌دهد و او را با مخاطب خود پيوند مي‌دهد، بلكه نويسندگاني را كه در كنار  مميزي‌هاي اداره مميزي گرفتار مميزي‌هاي ناشران مي‌شوند را نيز مورد حمايت قرار مي‌دهد. چرا كه بسيار ديده مي‌شود كه ناشران تمايل به پرفروش بودن آثار دارند و اگر بعد از بررسي‌هايشان به اين نتيجه برسند كه اثري كم‌فروش است يا با اقبال كمتري مواجه مي‌شود، رفتاري پيشه مي‌كنند كه نويسنده مي‌بايست فاتحه انتشار اثرش را بخواند و  از چاپ آن منصرف شود.

از اين رو شركت اين گروه از آثار ادبي در جشنواره‌هايي از اين دست علاوه بر اينكه فضاي بيمارگونه حاكم بر ادبيات ايران را مي شكند شايد به نوعي از اولين قدم‌ها براي اصلاح شرايط حاكم بر اين حوزه ادبيات و نقد ادبي كشور باشد. چرا كه نويسنده‌ايي كه شرايط چاپ و نشر اثرش را داشته باشد، حتما ترجيح مي‌دهد اثرش را به روي كاغذ و در قالب كتاب منتشر كند تا خواننده سنتي رمان را كه با بوي كاغذ انسي ديرينه دارد را نيز در جريان تولد اثر با خود همراه و همسير كند.  البته اشاره به  اين نكته ابدا به اين مفهوم نيست كه انتشار الكترونيكي اثر از طريق سايت‌ها و و بلاگ‌ها ارزشي كمتر از چاپ و نشر اين آثار داشته باشد چرا كه اين شيوه نيز امكان برقراري ارتباط نويسنده با مخاطب را به شيوه‌ايي مستقيم و متفاوت برقرار مي‌سازد و به نوعي بي‌واسطه كانال ارتباطي او با دنياي مخاطب مي‌شود، بدون اينكه ترسي از فيلتر‌هاي اداره مميزي يا مميزي‌هاي ناشران داشته باشد.

به هرحال برگزاركنندگان جوان جايزه ادبي والس كه امسال چهارمين دوره از اين جايزه را به منظور فراهم آوردن فضايي براي نقد و بررسي آثار منتشر نشده ادبي به زبان فارسي، برگزار مي‌كنند در طول شش سال فعاليت مداوم خود، در حوزه‌هاي مختلف چون داستان‌كوتاه، نقدادبي و شعر توانسته‌اند جريان‌هاي موازي و متناسبي را پيش ببرند و در راستاي بهبود شرايط و وضعيت حاكم بر  ادبيات در كشورمان گامي به پيش رو بردارند.

جلوگيري از انتشار، پخش و لغو امتياز برخي از آثار ادبي يكي از موانع و معضلات پيش‌روي نويسندگان، مترجمان و ناشران به ويژه در سال‌هاي اخير است.  

تاليف و انتشار آثار ادبي- داستاني در كشورمان  غالبا داراي پروسه‌اي طولاني و نفس گير است كه اگر بنا باشد اين چرخه با اشكال‌تراشي‌هاي  مسولين امر، با موانع و مشكلاتي روبرو شود معلوم نيست چه سرنوشتي در انتظار آثار ادبي- هنري‌ كشورمان با همين بضاعت اندك، خواهد بود.  

در سال‌هاي اخيركتاب‌هاي بسياري در حوزه ادبيات داستاني و ... با مشكلاتي چون عدم صدور مجوز قبل از چاپ، سانسور و لغو امتياز مجوز براي چاپ‌ دوم  يا سوم روبرو بوده‌اند. بازبيني‌هاي اداره مميزي و لغو امتياز مجوز بسياري از كتاب‌هاي چاپ‌شده اين روز‌ها موجب اعتراض و نگراني اهل قلم و نويسندگان را فراهم آورده است. لغو امتياز  آثار چاپ‌شده و مشروط شدن چاپ مجدد آنها به حذف‌ بخش‌ يا بخش‌هايي از اين آثار و همينطور كندي روند بررسي آثار در اداره مميزي از جمله معضلاتي است كه اسباب تشويش خاطر  بسياري از نويسندگان و اصحاب قلم را به ويژه در حوزه ادبيات فراهم كرده است.

در سال‌هاي اخير عدم صدور مجوز نشر براي برخي از آثار صادق‌هدايت، غلامحسين‌ ساعدي، هوشنگ گلشيري، فروغ فرخزاد، صادق چوبك و ... و لغو امتياز مجوز برخي از آثار ارائه شده توسط نويسندگاني چون سيدعلي صالحي، احسان نراقي، محمود دولت‌آبادي، محمد رحيم اخوت، ابراهيم گلستان، ليلي گلستان، شيوا ارسطويي، منيرو رواني پور و ... نيز موجبات دلسردي و نگراني بسياري از نويسندگان نوقلم رابه همراه داشته است.

 اين سخت‌گيري‌ها از زمان قلمي‌شدن يك اثر تا تصوير‌گري شخصيت‌ها در آثار كودك و نوجوان  و طراحي  روي جلد مولف، مترجم و ناشر را در تنگنا قرار مي‌دهد. ناخودآگاه در چنين شرايطي اين سوال مطرح مي‌شود كه با وجود عدم همراهي‌هاي مسئولين با جريان ادبيات داستاني در كشور، چرا و به چه دليل تحت چنين شرايطي بايد نوشت!

در جامعه‌اي چون جامعه ما با سرانه مطالعه بسيار پايين  و در اقليت بودن ادبيات به ويژه ادبيات جدي، وجود اين گونه اشكال‌تراشي‌ها نه تنها كمكي به رشد و افزايش اين سرانه در كشور نخواهد كرد بلكه اسباب مهجور ماندن آن را نيز فراهم مي‌كند و  همين اقليت مخاطب جدي باقي‌مانده را نيز از پرداختن به اين مقوله دلسرد و نااميد مي‌سازد.

 در طول اين سال‌ها با وجود آنكه بسياري از ناشران، نويسندگان و نهادهاي صنفي مثل اتحاديه ناشران و كانون نويسندگان ايران عدم رضايت خود را از اجراي اين طرح به وزارت ارشاد اسلامي به طور رسمي اعلام كرده‌اند، اما تغييري در روند پيگيري و اجراي اين قوانين تا به امروز مشاهده نشده است.

مسئولين اداره مميزي كتاب وزارت ارشاد به قول خودشان همواره تلاششان بر اين بوده تا شرايطي مناسب و آسان را براي دريافت مجوز پيش از انتشار و مجوز چاپ‌ دوم به بعد در اختيار نويسندگان و ناشران قرار دهند اما همواره در كنار طرح اين مسئله اين شرط نيز مطرح مي‌شود كه نويسندگان مي‌بايست در نظر داشته باشند كه در چه جامعه‌اي زندگي مي‌كنند و چه ارزش‌هايي در جامعه آنها حاكم است و متناسب با اين ارزش‌ها چه بايد بنويسند و چه بايد ترجمه كنند! اين شرايط در حالي براي ناشران و نويسندگان وجود دارد كه طي دوره‌هاي مختلف در سرپرستي و مديريت اداره مميزي شاهد تفاوت‌ها و اختلاف‌ سليقه‌هايي ميان مميزي و ارائه مجوز پيش و بعد از چاپ نسبت به آثار ارائه شده توسط ناشرين و نويسندگان  هستيم.  

                                                                                                          ادامه

 

این یادداشت چهارشنبه اول خرداد در روزنامه ایران عصر منتشر شده است.

"دادا" در زبان فرانسه به معني سرگرمي و مسخرگي است.

مفهوم آن در اين فرهنگ؛ مفهوم دو گانه هيچ و همه چيز است.

تريستان تزارا و هانس آرژ كه هر دو آلماني بودند، اوايل قرن بيستم در زوريخ موجبات پديد آمدن اين مكتب را فراهم كردند.

مكتبي پوچ‌گرا در ادبيات و هنر.

مكتبي كه مبين بينش فلسفي استهزاء آميز است كه سبب‌سازش شرايط اجتماعي و پيامدهاي وخيم جنگ جهاني اول است.

مبناي جهان‌بيني دادائيست‌ها: آزادي و رهايي تمام عيار است و مخالفت با هر قرار و قانون و اخلاق و سنت و حتي نفي تمام ظواهر عقلاني استوار.

هدف آنها: ثبت روياها و كشف دنياي ضمير ناخودآگاه و بيان اين عوالم به وسيله كلمات رها شده و نامربوط است.

نقاشان دادا تصاوير تكان‌دهنده مي‌كشيدند.

شاعرانشان اشعار نامفهوم مي‌سرودند.

و بازيگرانش نمايشنامه‌هاي عجيب و غريب را مي‌پسنديدند.

مثال : شعري از هوگوبال

                             بلوري از فرياد مضطرب مي‌اندازد روي صفحه‌اي كه خزان.

                             خواهشمندم گردي نيم بيان مرا به هم نزنيد.

                             غير ذي فقار.

شامگاهان آرامي حسن و جمال دوشيزه‌اي كه آب‌پاشي

راه پوشيده از مرداب را تغيير شكل مي‌دهد.

دادائيسم از زوريخ به آلمان و هلند و فرانسه و ايتاليا و اسپانيا رفت. اما...

در اوايل دهه 1920 از بين رفت.

دادائيسم تمام شد.

و جايش را  سوررئاليسم گرفت.

نويسندگان زيادي از جمله داستايوفسكي معتقدند كه رنج سرچشمه شعور است و اگر اين شعور روز به روز و بدون هيچ مرزي بناي وسعت‌يافتن داشته باشد، تنها حاصلي كه مي‌توان برايش متصور بود، تبديل شدن رنج و غم و درد بشر به غولي بزرگ و بي‌شاخ و دم است.

با رشد آگاهي و شعور، تنها چيزي كه احتياج است، صحنه‌اي براي حضور و بروز شعور است، اين صحنه مي‌تواند يك داستان كوتاه، رمان، شعر و ... باشد، به هرجهت با فراهم آمدن اين صحنه، توقع صاحب شعور بالا مي‌رود، پس مرزها و افق‌هاي تازه و جديد را درمي‌نوردد لايه‌هاي عميق‌تري از دنياي درون و برون را كشف مي‌كند، دنيايي كه سرشار از ويرانگري‌ها،زشتي‌ها،تحقيرها و بدي‌هاست، پس درد وجودش را فرا مي‌گيرد، دردي كه نه تنها درد او بلكه درد بشريت است. از اين رو دردي كه او در اثر هنري‌اش بدان مي‌پردازد نه تنها دردي فردي و شخصي نبوده بلكه دردي جمعي و عالم‌گير و جهان‌شمول مي‌شود كه براي نويسنده و خالق اثرهنري مدام در حال توليد و بازتوليد شدن، است و به مرور زمان ابعاد تازه پيدا مي‌كند، لايه‌هاي پنهانش بر نويسنده آشكار مي‌شود و در نهايت اين درد به حدي بزرگ و عظيم مي‌شود كه نويسنده را به تمامي در خود فرو مي‌برد و در برمي‌گيرد.

از اين رو نمي‌توان به سادگي و از روي سطحي‌نگري از كنار نويسندگاني چون ويرجينيا ولف، ارنست‌ همينگوي، صادق هدايت و ... كه دست به خودكشي زدند، گذشت و با استفاده از تئوري‌هاي روانكاوانه خودكشي‌شناسان، خودكشي اين افراد را در كنار ساير خودكشي‌ها فرآيندي براي دسترسي سريع‌تر به منبع لذت، اتحاد با مادري ازلي و يا كشتن خود يا دشمني درون‌فكني شده، تفسير كرد.

بسياري از نويسندگان از جمله گراهام گرين، تولستوي و ... نيز به خودكشي انديشيده اند، نويسندگاني كه از نظر روانشناسان و تحليل‌گران روان جزء افراد سالم شمرده مي‌شدند*. تولستوي در يادداشت‌هايش آورده است:" ... فكر خودكشي برايم همانقدر طبيعي مي‌نمود كه فكر بهبود زندگي." بنابراين نمي‌توان اين امر _ خودكشي _ را تنها ناشي از روان‌پريشي‌ها و افسردگي‌ها و شيدايي‌ اين قبيل نويسندگان دانست و به دنبال الگوها و صفات مورثي و خانوادگي آنها گشت و گفت: " استعدادهاي بزرگ هميشه جنون را به ارث مي‌برند."

مقالات مرتبط با اين پست:

"خودكشي نويسندگان"،نورمن هالند، نيما‌ ملك‌محمدي، ماهنامه كارنامه،شماره 34،سال 1382

"نويسنده روايتگر رنج‌ بشر"، مصاحبه با فتح‌الله بي‌نياز نويسنده و منتقد ادبي، فصلنامه درمانگر، شماره 14و15، پاییز 1386

"بيماري شيدايي-افسردگي و خلق هنري"، كي‌ردفيلد جميسن، مكسيميليان اينترنشنال

هدایت قطعا تنها نویسنده ای است که به اغلب سبک ها سر کشیده و در  انواع مکاتب ادبی داستان نوشته است. تنها نویسنده ای چون او می تواند داستان هایی چون "حاجی آقا" (رئالیسم). "شب های ورامین" (رئالیسم جادویی). "سگ ولگرد" (سمبولیک) و یا "بوف کور" و "سه قطره خون" را که قصه های سورئالیستی هستند و هنوز جزو شاهکارهای ادبیاتمان محسوب می شوند خلق کند.

هدایت از جمله نویسندگانی است که در دنیا با پرداختن به موضوعات و سوژه هایی خاص و نوشتن در مورد خرافات و موهومات قصد براندازی آنها را داشت اما امروز با ممنوعیت ها و سانسورهایی که در  چاپ برخی از آثار او مشاهده می کنیم شاهد افزایش قدرت اسطوره ای آثار او هستیم.

بازخوانی "توپ مرواری" هدایت دوباره این فکر را در یادم زنده کرد که چرا قصه نویس  توانایی چون هدایت که آندره برتون "بوف کور"ش را شاهکار مکتب سوررئالیسم می داند در ایران گاهی مورد انتقاد و تحقیر و گاهی مورد ستایش و تقدیر قرار می گیرد! این بلاتکلیفی فرهنگی از کجا آب می خورد؟

                                                                                         ازرا پاند

"کی نام مصنف بدان کتاب زده اند که مرا این حادثه اتفاق افتاد به دوباره: یکی آنکه، دیوان شعرم کسی بخواست و بازگرفت و اصل نسخه جز آن نبود، آن جمله را بگردانید و نام من از سر آن بیفکند و رنج من ضایع کرد تاب الله علیه و من دیگر کتابی کردم هم از طریقت تصوف، نام آن "منهاج الدین"، یکی از مدعیان نام من از سر آن پاک کرد و به نزدیک عوام چنان نمود که وی کرده است."

پدیده سرقت ادبی از وقتی که انسان قلم بدست گرفته و کتابت آغاز کرد وجود داشته است و مالکیت ادبی-هنری به شکل امروزی اش مطرح نبوده و افراد سودجوی همواره از اقوال دیگران بدون ذکر منبع و ماخذ استفاده می کردند، یا کتابت مولفی را تحریف کرده و مشکلات عدیده بر راه او علم می کردند. انتساب اثر دیگران به خود از نمونه هایی است که به علت عدم رعایت حقوق مادی و معنوی مولف، سلب آرامش و نادیده گرفته شدن حقوق مولفین و مصنفین را موجب می شده است. و اما امروز با وجود وضع قوانین مختلف و کنوانسیون های بین المللی در مورد حمایت از حقوق مادی و معنوی مولف و وضع حقوق مولفان و مترجمان و هنرمندان (حتی در فقه معاصراسلامی)، بسیار می بینیم که در کتب، مطبوعات و ... متون ادبی، علمی، فلسفی و ... را با حذف نام مولف و مصنف به نام خود به چاپ می رسانند، این کار اگر چه در بین عوام و دانشجویان و هنرمندان و ... رایج است و شاید جای خرده گیری نباشد ولیکن وقتی از سوی اساتید، اندیشمندان  و بزرگان ادب و هنر کشورمان که وظیفه سنگین تولید علم، فکر و اندیشه برعهده آنان است ، سر می زند جای بسی درنگ و تامل و تاسف است.

در هر حال اثر ادبی-هنری محصول و زاییده فکر و اندیشه نویسنده و مولف است و نوعی مالکیت فکری محسوب می شود که حمایت از آن موجب حفظ منافع فردی شخص و همینطور برقراری نظم عمومی در جامعه می شود و اگر در بعد وسیع تر به قضیه بنگریم موجبات تشویق و ترغیب مولفان و مصنفان و رشد و اعتلای فرهنگ جامعه را به همراه دارد. به همین دلیل است که کشورهای زیادی به منظور حمایت از این حقوق قوانینی را در سطح بین المللی وضع کرده اند تا بتوانند هر چه بیشتر و بهتراز حقوق مادی و معنوی نویسنده حمایت کنند چرا که با توجه به رشد روزافزون تکنولوژی و گسترش عرصه ارتباطی وسیع در جهان، قوانین داخلی کشورها به تنهایی توانایی حفاظت از حقوق مولفین را نداشته و نخواهند داشت.

اما آنچه بهانه قلمی شدن این یادداشت را فراهم آورد، قطعه ای بود با نام "حلال زاده" که چندی پیش در یکی از روزنامه های وزین و مرحوم اصلاح طلب به چاپ رسید با نام یکی از بزرگان ادب و هنر کشورمان. شایسته و لازم بود که سراینده شعر نامی از دبلیو.اچ.اودن را نیز در کنار نام خود یادآور می شد و یا اثرش را برگرفته یا اقتباسي از شعر "شهروند گمنام" وی می خواند. چرا که بهره بردن از افکار و اندیشه های نویسندگان و ادبیان چه به صورت فکر یا عین عبارت، بدون ذکر ماخذ و منبع آن، چه نامی جز سرقت ادبی، می تواند داشته باشد؟

فصل مشترك نمايش و نمايش درماني پالايش روح انسان‌هاست، در نمايش اين پالايش براي كليت تماشاگرها بروز پيدا مي‌كند و در نمايش‌درماني صرفاً براي شخص درمان‌جو.اولي صرفا براي آرامش‌بخشيدن و پالايش روح تماشاگر است و اين ديگري براي درمان و مرمت روح خستة درمان‌جو. در نمايش و همينطور نمايش‌درماني، ابزاري كه مورد استفاده قرار مي‌گيرد، عناصر نمايشي است با اين تفاوت كه در نمايش، اين عناصر در كنار بازيگر فرصتي را فراهم مي‌آورند تا تماشاگر ارتباط خوب و مناسبي با اثر و فضاي آن برقرار كند، در حقيقت كارگردان با طبقه‌بندي اين عناصر و ابزار شرايطي را مهيا مي‌كند تا روح تماشاچي را به نوعي درگير كند. اما در نمايش درماني اين طبقه‌بندي انجام نمي‌گيرد و درمانگر اجازه مي‌دهد تا نمايش به همان شفافيتي كه در ذهن درمان‌جو نقش بسته به عمل تبديل شود و اثرات خود را در درمان‌جو به جاي بگذارد. در نمايش اولين مسئله‌اي كه حائذ اهميت است ذهن بازيگر است، يك بازيگر بايد قوي باشد، قوي نه از نظر هيكلي بلكه از نظر ذهني، يك بازيگر بايد تمرين‌هاي بدني داشته باشد، خودش را براي حركت‌هاي مختلفي كه ممكن است در نمايش وجود داشته باشه آماده بكند، بايد نفس، صدا و فن‌بيان قوي و مناسبي داشته باشد. به طور كلي يك بازيگر از لحاظ فيزيكي و دروني كاملا مسلط است و تمرين‌هاي مختلفي مي‌كند تا بتواند شخصيتي را كه برايش تعيين شده به خوبي نشان بدهد. اين مباحث در نمايش درماني به اين وضوح اتفاق نمي‌افتد. چرا كه هدف اجراي كار نمايشي نيست. و ضرورتي براي استفاده ازعناصر نمايش و ابزارهاي نمايشي نيست. در نمايش‌درماني با شرايطي كه گاهي درمانگر فراهم مي‌كند و گاه توسط خود درمان‌جو بطور بداهه اتفاق مي‌افتد، شرايطي فراهم مي‌شود تا با كمك هنر نمايش درمان‌جو را به گذشته، حال و آيندة زندگي‌اش پيوند بزنيم و او را از شرايط بدي كه گرفتار آن است و از آن رنج مي‌برد نجات دهيم.

ادامه مطلب

چه شهروند خوبی بود این شهروند

نه هیچ از او شکایتی

همیشه در سرکارش حاضر

نه دیر

نه زود (حتی المقدور)

همیشه حاضر در صف مقدم هر وام

و قسط ها

به موقع پرداخت

مرخصی؟ هرگز

به سازمان هر سال می فروخت

چه شهروند خوبی

دوباره تشویقی شام

سه بار آمستردام

به وقت به دنیا آمد

به وقت سربازی رفت

به وقت زن برد

حلال زاده

به وقت هم مرد

دبیلو.اچ.آودن (1907-1973) در شهر york متولد شد و تحصیلاتش را در مدرسه آکسفورد به پایان رساند و بعد از فارغ التحصیلی از آکسفورد به عنوان استاد دانشگاه مشغول به کار شد. در دهه 1930 آودن مانند اکثر هنرمندان و روشنفکران هم دوره اش تصمیم گرفت تا به اسپانیا سفر کند. در آن زمان اسپانیا درگیر جنگ های داخلی بود. و آودن تصمیم داشت تا به عنوان راننده آمبولانس به جمهوری خواهان چپ گرا در اسپانیا خدمت کند. در طول این دوران به دلیل چپاول ها و خلف وعده هایی که حزب جمهوری خواه اسپانیا داشت، آودن آزرده خاطر و پریشان به انگلستان بازگشت، بدون اینکه هیچ کدام از بلندپروازی هایش به ثمر نشسته باشد. بعد از این جریان او به چین سفر کرد و در سال 1939 به آمریکا عزیمت نمود و تعبعیت آمیرکا را پذیرفت. و در یکی از دانشگاه های آمریکا مشغول به تدریس شد و از سال 1956 تا 1960 به عنوان استاد شعر در آکسفورد تدریس کرد.

آوردن یکی از اعضای فعال کلوب شعر در زمان دانشجویی خود بود و در اواخر دهه 1920 تا اوایل 1930 به همراه دیگر اعضای گروه موجب ابداع نگرش و بینش جدیدی در شعر انگلیس شد. استفان اسپندر_ و سی.دی. لویس از اعضای برجسته و مهم این کلوپ بودند که بعد از دوران داشنگاه از هم جدا شدند و هرکدام راه خود را دنبال کردند.

آودن همانند اکثر هم دوره ای هایش لطافت و طنر، طعنه و کنایه را از تی.اس.الیوت و علم وزن و کلام را از جرالد مانلی هاپکینز و ویلفرد آون آموخت. اشعار منلی هاپکینز که پس از مرگش توسط رابرت بریجز در سال 1918 به چاپ رسید پیشرفت تجربیات در زبان و وزن شعر را سبب شد. وی دقت مطلق در انگاره های شخصی را با نظم پیچیده ای در این انگاره ها  و نیز الگوی تازه ای در هجابندی تلفیق نمود. از آن پس بسیاری از شاعران سالهای دهه چهارم از قرن بیستم مانند: آودن، اسپندر و سی.دی. لویس کاملا متاثر از هاپکینز بودند همچنان که  از الیوت، که در آن دوران یگانه نبوغ رهبری کننده در شعر مدرن انگلیس و آمریکا بود.

 در سال 1940 آودن مجموع شعرهایش را که un known citizen نیز شامل آنها می شود به چاپ رسانید. این مجموعه شامل اشعاری بسیار ظریف، وزین، شفاف و بسیار عمیق و در عین حال غیر احساسی بود. تلفیق فرهنگ عامه، جریانات متداول  اجتماع و زبان و فرهنگ بومی و منطقه ای با صناعات و آموخته های ادبی آودن از جمله ویژگی های بارز اشعار اوست. البته در بعضی موارد سبک نوشتاری او تحت تاثیر قلم شاعرانی مانند دیکنسون و هنری جیمز نیز بوده است.

آودن اواخر عمر در آمریکا می زیست و تمایل به الهیات و خداشناسی پیدا کرده بود و ارتباطاتی با روحانیان  پروتستان می گرفت. در حالی که در دوران تحصیلش در انگلیس یکی از مدافعان پرحرارت فروید و سوسالیست ها بود.

آودن علاوه بر سودن شعر، نمایش نامه نویسی برجسته بود و در سرودن اشعار اپرا تبحر خاصی داشت و مقاله های بسیاری را نیز به رشته تحریر در آورده بود. به طور کلی سبک آودن و شیوه نگارش او به مسائل و وضعیت جامعه تاثیر بسیار زیادی بر نویسندگان و شاعران بعد از وی برجای گذاشته است.

ماجراي اين ناكامي‌ها در روسيه امروز مي‌گذرد، هر چند كه داستان اين تلخي‌ها و ناكامي‌ها براي آنان كه دستي به قلم دارند، آنچنان آشناست كه گويي اين اتفاقات در جامعه ادبي امروز ما  شكل مي‌گيرد.

اين داستان خواننده را  در جريان همه وقايع با خود همراه مي‌سازد، خاصه اگر مخاطبش نويسنده‌ يا شاعري جوان و نوقلم باشد.

در "ترجيع‌بندي براي شاعران جوان"،  "يوري" شاعري جوان  براي انتشار اثرش راه‌هاي بسياري را تجربه مي‌كند ، با اين وجود با درهاي بسته روبرو مي‌شود كه ناشران اولين و آخرين سبب‌سازان آن هستند، پس با همكاري نامزدش "نادژدا" تصميم مي‌گيرد از ناشران انتقام بگيرد. بنابراين برنامه‌اي ترتيب مي‌دهد كه به واسطه آن چند ناشر مطرح و معروف را به قتل برساند و در نهايت اين كار را به سرانجام مي‌رساند.

بي‌نياز در اين داستان به جريان اتهام اين دو دلداده جوان مي‌پردازد و پرونده قتل‌ها را مرور مي‌كند و صحنه‌هايي را خلق مي‌كند كه به واسطه آن‌ها پيكان انتقادش را به سوي جامعه نشانه‌ مي‌رود و سرخوردگي و ناكامي اين جوان را به  مناسبات نادرست حاكم بر آن  جامعه نسبت مي‌دهد.

در نشستي كه با همکاری گروه آینه و نشر افراز و با مديريت محمدآقازاده نويسنده و منتقد ادبي، به منظور نقد و بررسي "ترجيع‌بندي براي شاعران جوان"  نوشته فتح‌الله بي‌نياز برگزار شد، اسدالله‌امرايي نويسنده و مترجم، دكتر مهدي حجواني نويسنده، علي عبداللهي نويسنده، مباحث مختلفي را پيرامون " ترجيع‌بندي براي شاعران جوان" با حضور نويسنده اين اثر مطرح و مورد نقد و بررسي قرار دادند. بخش‌هايي از مباحث مطرح شده در اين نشست را بخوانيد.

 علي عبداللهي در آغاز اين نشست با اشاره به لايه‌هاي چند‌گانه رمان گفت: رمان " ترجيع‌بندي براي شاعري جوان" لايه‌هاي مختلفي دارد كه سرشار از تحقير و حقارت است.  درد حقارت، داستاني بلند به درازاي تاريخ دارد. اگر تمامي جنايت‌هاي عالم بشريت را از كوچك و بزرگ بررسي كنيد متوجه خواهيد شد كه علت غالب آنها، حس حقارت بوده است. اين حس به دليل مناسبات نامتناسب اجتماعي در افراد به وجود مي‌آيد. افرادي كه با اين فشار مواجهه‌اند عموما براي اينكه از حق‌شان دفاع كنند، آنچنان كه در اثر بي‌نياز مي‌بينيد، تصميم به انتقام مي‌گيرند.

وي اضافه مي‌كند: در اين داستان مسئله مجازات به معناي عام كلمه مطرح است. وقتي شاعري كتابش چاپ نمي‌شود، دچار كينه‌خواهي مي‌شود. در اين اثر علاوه بر عقده حقارت با نامتعادل بودن مناسبات اجتماعي نيز روبروييم كه بي‌شك سبب‌ساز بروز چنين مشكلاتي است.  به قول نيجه، كسي كه مجازات مي‌شود در واقع كسي نيست كه بايد مجازات شود، او در حقيقت بلاگرداني است كه از درون مناسباتي نامتناسب به وجود آمده است.

و اما مهدي حجواني معتقد است: نگاه نويسنده در اين رمان به نوعي مونتاژ كردن سياهي‌ها و حوادث تلخ در كنار يكديگر است، هرچند كه اين كار لازمه چنين فضا و داستاني است اما در بسياري از آثار به ويژه آثار سينمايي مخاطب بعد از ديدن صحنه‌اي تلخ و سياه دعوت به تماشاي صحنه‌ايي ملايم مي‌شود تا كمي آرام شود و خشونت صحنه‌هاي سياه در نظرش كمي رنگ ببازد، اما در اين اثر نويسنده آنچنان اين حوادث را پشت‌سر هم قرار داده كه فرصت استراحت به خواننده داده نمي‌شود و مخاطب همواره با صحنه‌هاي تلخ، سياه و خشنونت بار مواجهه است.

اسدالله امرايي نيز با نگاه روانشناختي به رابطه موجود ميان شخصيت‌هاي اين رمان اضافه مي‌كند: در اين رمان بحث حقارت مهمترين نكته است. اين عقده در هر انساني و در هر نظامي قابل رويت و شكل‌گيري است.

امرايي با اشاره به بخش پاياني داستان مي‌گويد: نويسنده دروغ مي‌گويد زيرا   داستان دروغ است، اصولا واژه داستان به معناي ساختگي و دروغ است. هنر   داستان‌نويس اين است كه دروغي را كه براي مخاطبش تعريف مي‌كند آنقدر   خوب طرح كند، كه خواننده فكر كند حقيقتي محض را دنبال مي‌كند.

در  "ترجيع‌بندي براي شاعران جوان" بي‌نياز با شروع رمان مي‌گويد، "من به   شما حقايقي خواهم گفت كه از هر دروغي وحشتناك‌تر باشد.  ..." و اين   قراردادي ميان نويسنده و خواننده است كه به عنوان يك اصل پذيرفته مي   شود و بي‌نياز تا آخر رمان نسبت به اين قرارداد پايبند مي‌ماند، و اين پايبندي   را تا حدي پيش‌ مي‌برد كه خواننده در پايان رمان احساس همذات‌پنداري و   قرابت با شخصيت‌ها و حوادث پيدا مي کند.

 گزارش تصویری از این نشست را اینجا ببینید.

بخش هایی از این یادداشت در روزنامه همشهری مورخ ۲۰ بهمن منتشر شده است.

اين در حالي است كه قوانين نظارتي بر نشر و پخش كتاب، توسط  شوراي عالي انقلاب فرهنگي به تصويب رسيده‌است، و مي‌بايست متناسب با آن در اين زمينه اقداماتي صورت گيرد، اما در طول مديريت‌هاي مختلف اعمال نظرات و  ايده‌هاي شخصي و دخالت سليقه برخي مديران در اين زمينه نه تنها اسباب برطرف شدن مشكلات در اين زمينه را فراهم نكرده است بلكه عرصه چاپ و نشر  براي ناشران و نويسندگان روز به روز تنگ‌تر و محدودتر شده است.  

براساس آيين‌نامه موجود، هر كتابي قبل از چاپ خود احتياج به دريافت مجوز دارد. در پروسه بررسي هاي اداره مميزي؛ برخي از كتاب‌ها موفق به دريافت اين مجوز خواهند شد و برخي آثار اعم از ادبي و غيرادبي،  بدون مجوز و سرگردان باقي‌ خواهند ماند. مسئله مهم اين است كه بر اساس اين آيين نامه آثاري كه موفق به دريافت مجوز مي‌شوند مي‌توانند از آن مجوز براي چاپ‌هاي بعدي كتاب نيز استفاده كنند و به اصطلاح همان مجوز براي تجديد چاپ اثر معتبر شمرده مي‌شود. اما در سال‌هاي اخير به طور جد شاهد اين مسئله بوديم كه دامنه مميزي و سانسور كتاب در كشورمان كوچك و كوچك‌تر شده و مجوز چاپ اول ضمانتي براي چاپ‌هاي بعدي يك اثر را براي ناشر يا نويسنده به همراه نمي‌اورد.

جلوگيري از انتشار و پخش چاپ سوم رمان‌‌ حسين‌مرتضائيان آبكنار؛ «عقرب روي پله‌هاي راه‌آهن انديشمك» و «سالمرگي» نوشته علي‌اصغر الهي؛ كه هر دو اثر از جمله بهترين‌هاي رمان‌نويسي ادبيات معاصر محسوب مي‌شوند؛ در اين زمينه يكي از تازه‌ ترين  نمونه‌ها در ماه‌هاي اخير است.

  لغو امتياز چاپ سوم اثري كه برنده جوايز ادبي چون مهرگان و گلشيري بوده است، در اين شرايط معقول به نظر نمي‌رسد. كتابي كه حتي به عنوان يكي از نامزد‌هاي جايزه ادبيات دفاع مقدس، چند روزي موجبات خوشحالي و خوش‌بيني اهل قلم را نسبت به رويكرد متوليان فرهنگي كشور نسبت به ادبيات جنگ به همراه داشت، ولي متاسفانه بعد از گذشت چند روز از ارائه فهرست نامزدهاي اين جايزه ، از اين فهرست كنار گذاشته شد.

 اين جريانات در شرايطي اتفاق مي‌افتند كه پيش از اين مسولين وزارت ارشاد اعلام كرده‌بودند كه با هر گونه فعاليتي كه در حوزه فرهنگ و هنر كه با ارز‌ش‌هاي انقلاب و نظام در تعارض باشد برخورد مي‌شود حتي اگر آن فعاليت داراي مجوز باشد، مجوز آن باطل مي‌شود. با اين تفاسير اين سوال مطرح مي‌شود كه در صورت وجود قوانين خاص و تصويب شده در زمينه مميزي كتاب در كشور، با وجود صادر شدن مجوز براي چاپ اول و دوم اين آثار، لغو امتياز سومين چاپ از اين دو رمان به جز اعمال سليقه برخي از مسئولين و پافشاري آنها بر اجراي آن و هرج و مرج در تنظيم آنچه كه مي‌بايست به اصطلاح معيار مميزي قرار بگيرد، چه معنا و مفهومي مي‌تواند داشته باشد.  

هرچند در اين زمينه خوش‌بيني‌هايي وجود دارد كه به هرحال ادبيات در اين سرزمين جايگاه واقعي خود را پيدا خواهد كرد و اين فشارها و محدوديت ها لطمه‌اي به بدنه آن نخواهد زد، اما اين مسئله نيز قابل توجه است كه با توجه به وضعيت چاپ‌ و نشر در كشورمان و سرانه مطالعه و ميزان استقبالي كه از كتاب و كتاب‌خواني در كشور مي‌شود،آيا همين امر  موجب دامن زدن  و كاهش سرانه مطالعه در كشور نخواهد شد و اسباب بي‌رمق شدن پيكره ادبيات و فرهنگ در سرزمين‌مان را فراهم نخواهد كرد!

 متاسفانه با ادامه اين روند، مسئله‌اي كه در عرصه ادبي كشور اما در حاشيه آن پررنگ مي‌شود، سفارش نويسي به ويژه در حوزه ادبيات جنگ و خودسانسوري در ميان نويسندگان به ويژه نويسندگان  جوان است. جرياني كه بسياري از نويسندگان صاحب‌نام و مطرح كشورمان در مواجه با آن مقاومت كرده‌ و از خودسانسوري پرهيز نموده‌اند. آبكنار در مصاحبه با روزنامه‌ کارگزاران در اين باره مي‌گويد، « چيزي كه در تمام اين سال‌ها همواره در مقابل آن مقاومت كرده‌ا‌م خودسانسوري است. موقع نوشتن نه به مخاطب فكر كرده‌ام نه به چاپ اثر. برخلاف نظر وزير ارشاد من فكر مي‌كنم نويسندگان حداقل در اين عرصه بايد با خودشان صادق باشند. خصوصي‌ترين و شخصي‌ترين عرصه ما نوشتن است. اينجا جايي است كه نويسنده بايد به خودش وفادار باشد. اگر بنا باشد در خلوت فردي ‌مان هم خودمان را سانسور كنيم چه چيزي از ما باقي مي‌ماند؟»

 به هرحال سانسور كتاب در سال‌هاي اخير با اين رويه با اعتراض بسياري از ادب‌دوستان و نويسندگان كشور همراه بوده است، چرا كه ادامه يافتن اين رويه زندگي بسياري از نويسندگان مستقل و حرفه‌اي كشور را با مشكلات و موانعي مواجه كرده و آنها را از انتشار و چاپ آثارشان با اين شرايط منصرف كرده است. از اين رو به نظر مي‌رسد مراقبت همه‌جانبه و سياست‌هاي مورد تاكيد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در مراقبت از توليد آثار فرهنگي در تمامي‌ حوزها تنها نتيجه‌اش تا به امروز كم‌رنگ شدن فعاليت‌هاي گروهي از نويسندگان و مترجمان صاحب‌نام در كشور و كناره‌گيري آنها از انتشار و تجديد چاپ آثارشان است و الا با ادامه روندي كه اين وزارت‌خانه پيش روي خود دارد تنها موجبات رونق يافتن برخي از آثار مميزي شده، دم دستي، عشقي، سطحي و كم‌مايه از نظر فن و هنر نويسندگي را فراهم مي‌كند، آنها را كمياب و ناياب مي‌كند و موجب مي‌شود نسخه‌هاي متعددي از اين آثار به صورت‌هاي مختلف از اينترنتي تا زيراكسي و ... در اختيار مردم قرار بگيرد. به اين ترتيب با اين روند  اين نهاد علاوه بر اينكه از اهداف و سياست‌هاي خود دور مي‌شود ضربه جبران ناپذيري به پيكره ادبيات سرزمينمان وارد مي‌سازد.

 این یادداشت در دهمین شماره نشریه طبرستان سبز منتشر شده است. (اول تیر)