پروفسور آنه مارى برگيت شيمل اسلام شناس و دانشمند عالى مقام آلمانى بى شك يكى از مظاهر اصيل و ماندگار معانى عرفانى است كه با بهره مندى از توانايى و نبوغ فوق العاده اش از ميان جامعه و فرهنگ اروپايى براى شناخت و پژوهش در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامى قدم برداشت و در اين مسير لحظه اى دچار ترديد و دوگانه انديشى نشد. شيمل درست در دوره اى كه ناآشنايى و بى اطلاعى برخى از اروپائيان و غربيان از فرهنگ اسلامى موجبات بروز تبليغات منفى و پيش داورى ها در حوزه مباحث دينى - اسلامى را فراهم كرده بود با ارائه آثار ارزشمند خود قدم هاى بسيارى در راه شناسايى فرهنگ و تمدن اسلامى به غربى ها برداشت و از اين طريق موانع بسيارى چون ساده نگرى، تعصب و خرافه پرستى را از انديشه هاى ناب اسلامى دور ساخت و به اين ترتيب چراغى روشن در مقابل ديدگان پژوهشگران، محققان و جويندگان راه حق قرار داد. شيمل جامعه شناس و دانشمند بزرگ معاصر ۷ آوريل ۱۹۲۲ در شهر «ارنورت» آلمان چشم به جهان گشود. در نوزده سالگى -1941 م - موفق به اخذ درجه دكترا مطالعات اسلامى در دانشگاه برلين شد و پس از جنگ جهانى دوم در مقام استاديار رشته مطالعات اسلامى خدمات ارزنده اى را در دانشگاه ماربورگ به دانشجويان و محققان اين حوزه ارائه داد.
پروفسور شيمل اولين دانشمندى است كه رشته مطالعات هند و اسلام را در دانشگاه هاروارد تأسيس كرد و تا زمان بازنشستگى در اين دانشگاه به تدريس و آموزش مشغول بود. او علاوه بر تسلط كامل به زبان انگليسى و آلمانى كه مقالات و آثارش را به اين دو زبان به رشته تحرير در مى آورد به زبان هاى فرانسه، فارسى، عربى، تركى، اردو، بنگالى و سندى نيز احاطه داشت و به سادگى مى توانست متون قديم و جديد را به زبان فارسى و عربى بخواند و در آثارى كه به اين زبان ها به رشته تحرير در آمده اند تحقيق و بررسى كند. از اين رو پروفسور شيمل در مطالعات و تحقيقاتى كه پيش رو داشت همواره به طور مستقيم به متون و منابع اصيل مراجعه مى كرد و كمتر محتاج آثار ترجمه شده در حوزه اديان و عرفان و خاورشناسى مى شد. در عصر حاضر بويژه در جهان غرب بندرت مى توان محققى را چون پروفسور شيمل نام برد. كه اين چنين با ابعاد معنوى اسلام بويژه عرفان آشنا باشد و از همه مهمتر توانايى تفسير و تأويل متون كلاسيك را داشته باشد. شيمل همواره بر اين باور بود كه گوهر اصيل اسلام در عرفان نهفته است و يكى از طرق شناسايى و آشنايى با عرفان اسلامى را مطالعه و شناخت عرفاى شرقى بويژه آثار و زندگى عرفاى اسلامى مى دانست.
از اين رو شيمل در يكى از آثارش با عنوان «باغ معرفت» با ارائه شرح كوتاهى از زندگى چهل عارف مسلمان و نقل بخش هايى از آثار اين عارفان سعى كرده تا خواننده بويژه خواننده غربى را در حد امكان با زبان و ادبيات و ديدگاه هاى عارفانه و شرقى آشنا كند. انتشار اين اثر «باغ معرفت» در دهه ،۱۹۸۰ زمانى كه اروپائيان براى شناخت عرفان شرقى تمايلات و اشتياق زيادى داشتند با استقبال بسيار زيادى مواجه شد. مرجع اصلى اين اثر شيمل، «باغ معرفت» تذكرة الاولياء عطار است كه در آن به زندگى و آثار عرفاى به نامى چون رابعه عدويه، ذوالنون مصرى، ابوبكر شبلى، شهاب الدين سهروردى، محمود شبسترى، محى الدين ابن عربى، عبدالرحمان جامى، سامحه آيوردى، فريدالدين عطار و ... پرداخته است. يكى ديگر از ويژگى هاى بارز آنه مارى شيمل اعتبار و آثار او به عنوان مراجعه معتبر و اصيل در حوزه انديشه هاى اسلامى و اسلام شناسى است. پروفسور شيمل حركت هاى مؤثر و ماندگار بسيارى در راه معرفى اسلام و قرآن به اروپائيان برداشت.
او با صراحت و شجاعتى مثال زدنى بارها در مقالات و سخنرانى هايش مطرح كرد؛ «قرآن تنها كتاب آسمانى است كه به همان صورتى كه به رسول اكرم (ص) وحى شده حفظ و نگهدارى شده است». او در ادامه مسير استادش، ريكله، و تلاش براى دست يافتن به معناى باطنى فلسفه دينى حضرت محمد (ص) به دركى ژرف و عميق رسيد. او در يكى از آثارش با عنوان «محمد (ص)، رسول خدا» چنين مى نويسد: «پارسايان مسلمان كلمه خليل الله را منحصر براى ابراهيم به كار برده اند چونان كليم الله كه در حق موسى به كار مى رود و به راستى از اين جهت كه حضرت محمد صلى الله عليه و آله را حبيب الله خواندند مى توان نتيجه گرفت كه اسلام دين عشق و محبت است زيرا مرتبه عشق كامل وراى هر پيغمبر ديگرى برازنده قامت حضرت محمد صلى الله عليه و آله است.» آنه مارى شيمل از اين جهت كه خدمات ارزنده اى را به جهانيان بويژه عالم اسلام ارائه كرد به وسيله چندين دانشگاه و مؤسسه علمى - پژوهشى در كشورهاى مختلف مورد قدردانى قرار گرفت و چندين دكتراى افتخارى و مدال علمى را نصيب خود كرد كه آخرين آن درجه دكتراى افتخارى دانشگاه الزهراى تهران در سال ۱۳۸۱ بود. آشنايى شيمل با عرفان اسلامى از طريق مطالعه آثار مولانا جلال الدين محمد و بعد از آن آثار و شخصيت جذاب محمد اقبال متفكر و شاعر مسلمان شكل گرفته است. دلبستگى شيمل به آثار و افكار اقبال تا حدى بود كه آثار و اشعار او را به صورت منظوم ترجمه مى كرد و براى اقبال مى فرستاد.
همين امر موجب شد تا اقبال آثارش را براى او بفرستد و همين آشنايى موجبات تشويق شيمل را براى بررسى و تحقيق پيرامون انديشه ها و آراى اقبال و ديگر متفكران شرقى فراهم كرد. پس از مطالعات همه جانبه و تحقيقات گسترده در آثار و انديشه هاى اقبال، شيمل آثار گوناگونى از جمله «اقبال، فيلسوف و شاعر پيام گذار» ترجمه «پيام شرق» و «زبور عجم» و همين طور «بال جبرئيل» را كه اولين اثر تحقيقى در زمينه انديشه هاى دينى اقبال است به رشته تحرير در آورد.
شيمل در اين اثر، به عنوان يك محقق تاريخ اديان به جنبه هاى دينى افكار اقبال و توانايى او در پيوند اشكال سنتى شعر فارسى با انديشه هاى جسورانه وى توجهى خاص دارد. از ديدگاه او شناخت گسترده و دريافت شهودى اقبال از اديان گوناگون نه تنها براى او بلكه براى بسيارى از انديشمندان غربى نيز جذاب و تحسين برانگيز است. از اين رو پروفسور شيمل را مى توان يكى از اركان اصلى درحوزه «اقبال شناسى» و همين طور شناخت و بررسى آراى مولانا جلال الدين محمد رومى شمرد ،چرا كه اين دو متفكر و عارف برجسته شرق زمين محور اصلى تحقيقات و تأليفات بيشمار پروفسور شيمل را در حوزه عرفان شرقى - اسلامى تشكيل مى دهند. پروفسور شيمل به جهت علاقه فراوانش به خاور زمين و كشورهايى چون پاكستان، ايران و تركيه بارها به اين سرزمين ها مسافرت كرده است.
سفرهاى اين بانوى فرزانه به كشورمان در دوران پس از پيروزى انقلاب اسلامى در سال ۱۳۶۹ به دعوت وزارت خارجه و به بهانه انتشار يكى از آثار ارزنده اش «شكوه شمس» انجام شد. شيمل در سال ۱۳۷۷ نيز به دعوت دانشگاه تهران براى دريافت دكتراى افتخارى سفر كوتاهى به ايران كرد و آخرين بار نيز مهر ماه سال ۱۳۸۱ براى شركت در همايش « عرفان پلى ميان فرهنگ ها» و دريافت دكتراى افتخارى از دانشگاه الزهرا به ايران آمد. در همايش «عرفان پلى ميان فرهنگ ها» كه با حضور اين بانوى فرزانه و جمع كثيرى از اساتيد صاحب نام در حوزه عرفان و اسلام شناسى از تهران و كشورهاى همسايه برگزار شد موضوعات مختلفى در قالب مقالات و سخنرانى هاى گوناگون پيرامون شخصيت اين بانوى فرزانه و مقام شامخ علمى او و همين طور آثار ارزشمند او بويژه درحوزه عرفان و اسلام شناسى، مطرح و ارائه شد.
تا به امروز از اين بانوى انديشمند و فرزانه بالغ بر يكصد و پنجاه اثر تأليفى و ترجمه در قالب كتاب، مقاله، رساله، ترجمه، سخنرانى و به زبان هاى مختلف در سراسر جهان منتشر شده است. پروفسور آنه مارى شيمل چند ماه بعد از حضور در مراسم «عرفان پلى ميان فرهنگ ها» و پس از دريافت آخرين درجه دكتراى خود از دانشگاه الزهرا در سن ۸۰ سالگى و بدليل كهولت سن دار فانى را وداع گفت.
این یادداشت چهارشنبه اول خرداد در روزنامه ایران عصر منتشر شده است.
+
نوشته شده در دوشنبه ششم خرداد 1387ساعت 19:50 به قلم آمنه فرخی